اپتوکوپلر که با نام اپتوایزولاتور یا ایزولاتور نوری هم شناخته می‌شود، قطعه‌ای است که سیگنال را با نور از یک مدار به مدار دیگر می‌رساند و بین این دو مدار هیچ اتصال الکتریکی ندارد. اگر دنبال شماتیک اپتوکوپلر، نماد آن در نقشه مدار و شماره پایه‌های مدل‌هایی مثل PC817 و 4N25 هستید، در همین صفحه نماد، پین‌اوت و یک مدار نمونه با محاسبهٔ مقاومت را می‌بینید. بعد از آن می‌توانید فوت‌پرینت و مدل سه‌بعدی همان قطعه را برای نرم‌افزار طراحی PCB دانلود کنید.

اپتوکوپلر چگونه کار می‌کند؟

داخل بدنهٔ اپتوکوپلر دو بخش مقابل هم قرار دارند. در سمت ورودی یک LED مادون قرمز و در سمت خروجی یک فتوترانزیستور یا فتودیود است. با عبور جریان از LED نور تولید می‌شود، المان نوری آن را می‌گیرد و به سیگنال الکتریکی تبدیل می‌کند. بین دو بخش فقط یک لایهٔ شفاف عایق وجود دارد و هیچ سیمی از ورودی به خروجی نمی‌رسد.

این ساختار ایزولاسیون گالوانیکی ایجاد می‌کند. اگر در سمت خروجی نویز شدید، اضافه‌ولتاژ یا اتصال کوتاه رخ دهد، سمت ورودی (مثلاً میکروکنترلر) آسیب نمی‌بیند. این ویژگی در محیط‌های پرنویز، مدارهای ولتاژ بالا و تجهیزات حساس اهمیت زیادی دارد.

  • کار اصلی: انتقال سیگنال بین دو مدار جدا از هم، با استفاده از یک LED و یک المان نوری.
  • پایه‌های رایج: در PC817 پایه‌های ۱ و ۲ ورودی (LED) و پایه‌های ۳ و ۴ خروجی (ترانزیستور) هستند.
  • جایی که لازم می‌شود: منبع تغذیهٔ سوئیچینگ، ورودی PLC، درایور موتور و ارتباط سریال ایزوله.

شماتیک اپتوکوپلر و نماد آن در نقشه مدار

در شماتیک اپتوکوپلر یک مستطیل یا یک کادر خط‌چین می‌بینید که در سمت چپ آن یک LED و در سمت راست یک ترانزیستور (یا المان خروجی دیگر) رسم شده است. دو پیکان کوچک از LED به سمت ترانزیستور، مسیر عبور نور را نشان می‌دهند. خط‌چین وسط، مرز ایزولاسیون است: هر چیزی که چپ آن وصل می‌شود به مدار ورودی تعلق دارد و هر چیزی که راست آن وصل می‌شود به مدار خروجی.

نماد اپتوکوپلر بر اساس نوع خروجی

قسمت LED در همهٔ نمادها یکی است و تفاوت فقط در سمت راست دیده می‌شود:

  • فتوترانزیستور: یک ترانزیستور NPN با دو پایهٔ کلکتور و امیتر (مثل PC817).
  • دارلینگتون: دو ترانزیستور پشت سر هم، برای بهره جریان بالاتر.
  • تریاک: نماد تریاک با دو ترمینال اصلی، برای کنترل بار AC.
  • فتودیود: یک دیود با پیکان‌های ورودی نور، برای کاربردهای آنالوگ.

پین‌اوت اپتوکوپلرهای پرکاربرد

پایهٔ شمارهٔ ۱ را با نقطه یا فرورفتگی کوچک روی بدنه پیدا می‌کنید و شمارهٔ بقیه پایه‌ها خلاف جهت عقربه‌های ساعت ادامه پیدا می‌کند.

مدل (پکیج) پایه ۱ پایه ۲ پایه ۳ پایه ۴ پایه ۵ پایه ۶
PC817 (DIP-4) آند LED کاتد LED امیتر کلکتور ندارد ندارد
4N25 / 4N35 (DIP-6) آند LED کاتد LED بدون اتصال (NC) امیتر کلکتور بیس
MOC3021 / MOC3041 (DIP-6) آند LED کاتد LED NC ترمینال اصلی تریاک NC (به آن وصل نکنید) ترمینال اصلی تریاک

در 6N137 (پکیج DIP-8) پایه‌ها به این صورت‌اند: ۱ و ۴ بدون اتصال، ۲ آند LED، ۳ کاتد LED، ۵ زمین، ۶ خروجی، ۷ پایهٔ Enable و ۸ تغذیهٔ VCC. قبل از طراحی PCB، شمارهٔ پایه‌ها را با دیتاشیت سازندهٔ همان قطعه تطبیق دهید، چون چند سازنده مدل‌های هم‌نام ولی با تفاوت‌های جزئی تولید می‌کنند.

مدار پایه اپتوکوپلر PC817 و محاسبهٔ مقاومت

ساده‌ترین مدار با PC817 دو بخش جدا دارد:

  • سمت ورودی: منبع سیگنال، یک مقاومت سری و سپس پایهٔ ۱ (آند). پایهٔ ۲ (کاتد) به زمین ورودی وصل می‌شود.
  • سمت خروجی: پایهٔ ۴ (کلکتور) از طریق مقاومت بالاکش به تغذیهٔ خروجی می‌رود و پایهٔ ۳ (امیتر) به زمین خروجی وصل می‌شود. سیگنال را از پایهٔ ۴ می‌گیرید.

وقتی LED روشن شود، ترانزیستور هدایت می‌کند و ولتاژ پایهٔ ۴ به نزدیکی صفر می‌رسد. وقتی LED خاموش باشد، مقاومت بالاکش ولتاژ را روی سطح تغذیه نگه می‌دارد. یعنی خروجی نسبت به ورودی معکوس است.

مقاومت سمت ورودی را با این رابطه حساب کنید:

R = (Vin − Vf) ÷ If

Vf ولتاژ LED داخلی (حدود ۱.۲ ولت) و If جریان دلخواه LED است. برای جریان ۱۰ میلی‌آمپر مقدارهای زیر به دست می‌آید:

  • ورودی ۵ ولت: (۵ − ۱.۲) ÷ ۰.۰۱ = ۳۸۰ اهم، یعنی مقاومت استاندارد ۳۹۰ اهم.
  • ورودی ۱۲ ولت: (۱۲ − ۱.۲) ÷ ۰.۰۱ = ۱۰۸۰ اهم، یعنی مقاومت ۱ تا ۱.۱ کیلواهم.
  • ورودی ۲۴ ولت (سطح رایج PLC): (۲۴ − ۱.۲) ÷ ۰.۰۱ = ۲۲۸۰ اهم، یعنی مقاومت ۲.۲ کیلواهم.

برای مقاومت بالاکش خروجی در مدار ۵ ولت معمولاً مقدار ۴.۷ تا ۱۰ کیلواهم مناسب است. اگر ورودی شما AC است، به جای PC817 از مدل‌های با دو LED موازی معکوس مثل PC814 استفاده کنید، چون PC817 فقط یک LED دارد و ولتاژ معکوس زیاد آن را خراب می‌کند.

معرفی اپتو کوپلر و پارامترها

برای انتخاب صحیح اپتو کوپلر در طراحی مدار، آشنایی با پارامترهای زیر ضروری است:

  • CTR (Current Transfer Ratio): نسبت جریان خروجی به جریان ورودی، معمولاً به درصد بیان می‌شود. مقدار CTR بالاتر به معنای حساسیت بیشتر قطعه است.
  • ولتاژ ایزولاسیون (Isolation Voltage): حداکثر ولتاژی که بین ورودی و خروجی می‌توان اعمال کرد بدون اینکه ایزولاسیون شکسته شود. این مقدار معمولاً بین ۱۵۰۰ تا ۵۰۰۰ ولت است.
  • فرکانس پاسخ (Bandwidth): سرعت سوئیچینگ اپتو کوپلر که برای کاربردهای دیجیتال و مخابراتی اهمیت دارد.
  • ولتاژ فوروارد LED: ولتاژ آستانه روشن شدن LED داخلی، معمولاً بین ۱.۲ تا ۱.۵ ولت.
  • دمای کاری: محدوده دمایی که قطعه در آن عملکرد صحیح دارد.
  • زمان rise/fall: سرعت تغییر سیگنال خروجی که در مدارهای دیجیتال سریع اهمیت دارد.

انواع اپتوکوپلر

انواع اپتوکوپلر بر اساس المان نوری سمت خروجی دسته‌بندی می‌شوند:

۱. اپتوکوپلر با فتوترانزیستور

رایج‌ترین نوع است. خروجی آن یک فتوترانزیستور NPN است که با دریافت نور هدایت می‌کند. PC817، 4N25، 4N35 و TLP521 از نمونه‌های معروف این گروه‌اند و برای سیگنال DC در فرکانس پایین تا متوسط به کار می‌روند.

۲. اپتوکوپلر با فتودارلینگتون

خروجی این نوع یک ترانزیستور دارلینگتون است و CTR آن چندین برابر فتوترانزیستور معمولی است. 4N32 و 4N33 مثال‌های آن هستند. وقتی جریان LED محدود است ولی خروجی باید جریان بیشتری بدهد، این نوع انتخاب مناسبی است. سرعت آن از فتوترانزیستور کمتر است.

۳. اپتوکوپلر با خروجی تریاک یا SCR

این گروه برای کنترل بار AC ساخته شده است. MOC3020، MOC3021 و MOC3041 نمونه‌های پرکاربرد آن‌اند. مدل‌های zero-crossing مثل MOC3041 تریاک را فقط نزدیک عبور موج از صفر روشن می‌کنند و نویز لحظهٔ سوئیچینگ را کم می‌کنند.

۴. اپتوکوپلر با خروجی لاجیک (پرسرعت)

برای انتقال سیگنال دیجیتال سریع طراحی شده‌اند. 6N137، HCPL-2611 و TLP2361 در این گروه‌اند و سرعتشان به چند مگابیت بر ثانیه می‌رسد.

۵. اپتوکوپلر با فتودیود

برای انتقال سیگنال آنالوگ و اندازه‌گیری دقیق به کار می‌رود. جریان فتودیود با شدت نور رابطهٔ خطی دارد، به همین دلیل ساختارهایی مثل HCNR200 برای ایزوله کردن سیگنال آنالوگ استفاده می‌شوند.

نحوه انتخاب اپتو کوپلر

انتخاب اپتو کوپلر صحیح به پارامترهای مدار بستگی دارد. موارد زیر را در نظر بگیرید:

  • ولتاژ ایزولاسیون مورد نیاز: برای مدارهای ۲۲۰ ولت AC حداقل به ۲۵۰۰ ولت ایزولاسیون نیاز دارید.
  • سرعت سوئیچینگ: برای سیگنال‌های دیجیتال سریع از اپتو کوپلرهای High-Speed استفاده کنید.
  • نوع بار خروجی: بار DC با فتوترانزیستور و بار AC با خروجی تریاک کنترل می‌شود.
  • CTR و جریان ورودی: مطمئن شوید LED داخلی با جریان کافی روشن می‌شود و CTR برای هدایت کامل خروجی کافی است.
  • پکیج و فوت‌پرینت: بسته به طراحی PCB، پکیج DIP-4، DIP-6، SMD یا SOP را انتخاب کنید.

مقایسهٔ اپتوکوپلرهای پرکاربرد

جدول زیر مشخصات تقریبی چند اپتوکوپلر رایج را کنار هم می‌گذارد. عددها بین سازنده‌ها کمی فرق دارند، پس برای طراحی نهایی دیتاشیت همان برند را ببینید.

مدل نوع خروجی CTR یا جریان تحریک ولتاژ ایزولاسیون پکیج کاربرد اصلی
PC817 فتوترانزیستور ۵۰ تا ۶۰۰٪ (بسته به گرید) حدود ۵۰۰۰ ولت rms DIP-4 / SMD SMPS، فیدبک، ورودی PLC
4N25 فتوترانزیستور با پایهٔ بیس حداقل ۲۰٪ حدود ۵۰۰۰ ولت rms DIP-6 مدارهای عمومی و آموزشی
4N35 فتوترانزیستور حداقل ۱۰۰٪ حدود ۵۰۰۰ ولت rms DIP-6 ایزوله کردن سیگنال میکروکنترلر
4N33 دارلینگتون حداقل ۵۰۰٪ حدود ۵۰۰۰ ولت rms DIP-6 جریان LED کم، بهرهٔ بالا
MOC3021 تریاک جریان تحریک حداکثر ۱۵ میلی‌آمپر حدود ۷۵۰۰ ولت پیک DIP-6 درایور تریاک برای بار AC
MOC3041 تریاک zero-crossing جریان تحریک حداکثر ۱۵ میلی‌آمپر حدود ۷۵۰۰ ولت پیک DIP-6 رلهٔ حالت جامد (SSR) و کنترل بار AC
6N137 لاجیک پرسرعت سرعت تا ۱۰ مگابیت بر ثانیه ۲۵۰۰ تا ۵۰۰۰ ولت rms (بسته به سازنده) DIP-8 / SMD ارتباط دیجیتال سریع

دانلود فوت‌پرینت اپتوکوپلر

برای طراحی PCB علاوه بر شماتیک اپتوکوپلر، به فوت‌پرینت (جای پایهٔ قطعه روی برد) و در صورت نیاز مدل سه‌بعدی همان قطعه احتیاج دارید. در بخش دانلود 3dfootprint فایل‌های مدل‌هایی مثل PC817، 4N25، MOC3021 و 6N137 را می‌بینید. فایل‌ها با فرمت‌های رایج نرم‌افزارهای طراحی PCB در دسترس‌اند و لازم نیست قطعه را خودتان از صفر رسم کنید.

اگر ابعاد فوت‌پرینت با پکیج واقعی قطعه نخواند، پایه‌ها سر جای خود نمی‌نشینند و باید برد دوباره ساخته شود. به همین دلیل فوت‌پرینت را قبل از ارسال به کارخانه با دیتاشیت قطعه‌ای که خریده‌اید مقایسه کنید.

تست سالم بودن اپتوکوپلر با مولتی‌متر

برای بررسی یک اپتوکوپلر دو مرحله کافی است:

  • تست سمت LED: مولتی‌متر را روی حالت دیود بگذارید. پروب قرمز روی آند (پایهٔ ۱) و پروب مشکی روی کاتد (پایهٔ ۲) معمولاً عددی حدود یک ولت نشان می‌دهد. در جهت معکوس باید مدار باز (OL) ببینید.
  • تست سمت خروجی: بین کلکتور و امیتر با LED خاموش نباید هدایتی وجود داشته باشد.
  • تست عملکرد: LED را با تغذیهٔ ۵ ولت و مقاومت ۳۳۰ تا ۴۷۰ اهم روشن کنید و خروجی را با مقاومت بالاکش ۴.۷ کیلواهم ببینید. ولتاژ پایهٔ خروجی باید با روشن شدن LED از ۵ ولت به نزدیکی صفر برسد.

اگر LED سالم باشد ولی خروجی تغییر نکند، معمولاً به دلیل افت CTR یا سوختن فتوترانزیستور قطعه باید عوض شود.

سوالات متداول

شماتیک اپتوکوپلر چه شکلی است؟

یک LED در سمت چپ و یک ترانزیستور (یا تریاک و فتودیود) در سمت راست داخل یک کادر یا خط‌چین، با دو پیکان که از LED به سمت ترانزیستور می‌روند.

پایه‌های PC817 چه هستند؟

پایهٔ ۱ آند LED، پایهٔ ۲ کاتد LED، پایهٔ ۳ امیتر و پایهٔ ۴ کلکتور است.

اپتوکوپلر با رله چه فرقی دارد؟

رله با تیغهٔ مکانیکی وصل و قطع می‌کند و جریان بیشتری را می‌گذراند. اپتوکوپلر قطعهٔ بی‌حرکت است، سریع‌تر است، سایش ندارد و برای انتقال سیگنال و جریان کم به کار می‌رود.

CTR چه مقداری مناسب است؟

بستگی به بار دارد. برای ورودی دیجیتال با جریان کم، CTR بالاتر راحت‌تر عمل می‌کند. در طراحی از حداقل مقدار دیتاشیت استفاده کنید تا با گذشت عمر قطعه مدار از کار نیفتد.

آیا اپتوکوپلر برای ولتاژ AC هم کار می‌کند؟

بله. برای ورودی AC از مدل‌های دو LED مثل PC814 و برای کنترل بار AC در خروجی از مدل‌های تریاکی مثل MOC3021 استفاده می‌شود.

جایگزین PC817 چیست؟

EL817 و LTV-817 معمولاً هم‌پایه‌اند و با همان فوت‌پرینت DIP-4 یا SMD قابل استفاده‌اند. گرید CTR را مقایسه کنید.

// مشاهده همه به جای see all